Šta je naselje?
Naselje je mjesto u kojem ljudi stalno žive, s kućama, putevima i drugim objektima. Geografija naselja proučava njihov nastanak, položaj, oblik, veličinu i funkcije. Naselja dijelimo na seoska (sela) i gradska (gradove), a između njih postoje i prelazni oblici – prigradska naselja i varošice.
Na izbor mjesta za naselje kroz historiju su uticali: voda (rijeka, izvor), plodno zemljište, zaštita (brdo, meandar rijeke, kotlina), saobraćajni položaj (raskrsnice puteva, prelazi preko rijeka, luke) i prirodna bogatstva (rude, so, šume).
Sela
Selo je manje naselje u kojem se stanovnici tradicionalno bave poljoprivredom, stočarstvom ili šumarstvom. Danas mnogi stanovnici sela rade u obližnjim gradovima.
Sela se dijele i prema funkciji: poljoprivredna, stočarska, ribarska, rudarska i turistička.
Gradovi
Grad je veće i gušće naseljeno mjesto u kojem većina stanovnika radi u industriji i uslugama, a ne u poljoprivredi. Koji je kriterij za grad, zavisi od zemlje: negdje je to broj stanovnika (u Danskoj već 200, u Japanu 50 000), a negdje funkcije, izgled ili pravni status.
Grad se sastoji od više funkcionalnih zona: centra (stari dio grada, upravne zgrade, trgovine, banke), stambenih zona, industrijskih zona, zelenih površina i predgrađa. Velike gradove okružuje gradska regija iz koje ljudi svakodnevno putuju na posao.
Urbanizacija
Urbanizacija je proces porasta broja i udjela gradskog stanovništva i širenja gradskog načina života. Do industrijske revolucije u gradovima je živjelo manje od 10 % ljudi, 1950. oko 30 %, oko 2007. godine prvi put u historiji više od polovine čovječanstva, a danas oko 57 %. UN procjenjuju da će 2050. u gradovima živjeti oko dvije trećine ljudi.
- Suburbanizacija – preseljenje stanovnika iz centra u predgrađa, uz širenje grada.
- Konurbacija (metropolitanska oblast) – više gradova sraslo u jednu cjelinu (Porurje u Njemačkoj).
- Megalopolis – niz povezanih velikih gradova, npr. BosWash od Bostona do Washingtona.
- Megagradovi – gradska područja s više od 10 miliona stanovnika. Najveća – Tokio, Jakarta, Delhi, Šangaj, Dhaka – imaju po 30-ak miliona stanovnika.
Problemi gradova
- Saobraćajne gužve i zagađenje zraka – naročito zimi u kotlinama s temperaturnom inverzijom (Sarajevo, Tuzla, Zenica).
- Neplanska gradnja i slamovi – siromašne četvrti bez vode i kanalizacije: favele Rio de Žaneira, Dharavi u Mumbaiju, Kibera u Nairobiju.
- Otpad i otpadne vode, buka, nedostatak zelenih površina.
- Skupi stanovi i socijalne razlike između četvrti.
Rješenja traže održivi (pametni) gradovi: dobar javni prevoz, biciklističke staze, zelene površine, obnovljiva energija, reciklaža i pametno planiranje.
Gradovi Bosne i Hercegovine
| Grad | Stanovnika (popis 2013.) | Obilježje |
|---|---|---|
| Sarajevo (4 gradske općine) | ≈ 275 500 | glavni grad; upravno, privredno, univerzitetsko i kulturno središte |
| Banja Luka | ≈ 185 000 | najveći grad Krajine, uz Vrbas |
| Tuzla | ≈ 120 000 | industrijski i univerzitetski centar sjeveroistoka; so |
| Zenica | ≈ 110 600 | centar metalurgije (željezara) |
| Bijeljina | ≈ 107 700 | središte Semberije, poljoprivreda |
| Mostar | ≈ 105 800 | najveći grad Hercegovine, turizam, Stari most |
U gradovima BiH danas živi otprilike polovina stanovništva. Najbrže rastu Sarajevo, Banja Luka i njihova predgrađa, dok se mnoga manja mjesta i sela prazne.
Zapamti
- Naselja: sela i gradovi; položaj zavisi od vode, plodnog tla, zaštite i saobraćaja.
- Sela prema obliku: zbijena, razbijena, linijska (ušorena).
- Funkcije grada: upravna, privredna, saobraćajna, obrazovna, kulturna, turistička…
- Urbanizacija – porast udjela gradskog stanovništva; danas ≈ 57 % ljudi živi u gradovima.
- Megagradovi imaju preko 10 miliona stanovnika.
- Najveći grad BiH je Sarajevo.
Vježba
- Koji faktori utiču na izbor mjesta za naselje? Objasni na primjeru svog mjesta.
- Po čemu se razlikuju zbijena, razbijena i linijska sela? Gdje su u BiH?
- Navedi pet funkcija gradova i za svaku primjer.
- Šta je urbanizacija, a šta suburbanizacija?
- Navedi tri problema velikih gradova i predloži rješenja.
- Zašto se brdska sela u BiH prazne?