Položaj i granice
Evropa se nalazi na sjevernoj polulopti, većim dijelom na istočnoj. S Azijom čini jedinstven kopneni blok – Evroaziju – pa granica između njih nije prirodna obala, nego dogovorena linija. Površina Evrope je oko 10,2 miliona km² (drugi najmanji kontinent, poslije Australije), a u njoj živi oko 745 miliona ljudi.
- Na sjeveru – Sjeverni ledeni (Arktički) okean.
- Na zapadu – Atlantski okean.
- Na jugu – Sredozemno more, koje je Gibraltarskim moreuzom povezano s Atlantikom.
- Na istoku – granica s Azijom ide Uralskim gorjem, rijekom Ural, Kaspijskim jezerom, Kavkazom (ili Kumsko-maničkom udolinom), Crnim morem i moreuzima Bosfor i Dardaneli.
Razuđenost obala: poluostrva, ostrva i mora
Evropa ima najrazuđeniju obalu od svih kontinenata – more duboko ulazi u kopno, pa nijedno mjesto nije udaljeno više od oko 600 km od mora (osim u Rusiji). To je olakšalo pomorstvo, trgovinu i istraživanja.
Reljef
- Nizije zauzimaju veći dio Evrope: Istočnoevropska (Ruska) nizija – jedna od najvećih na svijetu, Srednjoevropska, Panonska i Vlaška nizija.
- Mlade nabrane planine na jugu nastale su u alpskoj orogenezi: Alpi (najviši, Mont Blanc 4 806 m), Pirineji, Apenini, Karpati, Dinaridi, Balkan i Kavkaz.
- Stare, niske i zaobljene planine na sjeveru i u srednjoj Evropi: Skandinavske planine, Ural, Harc, Šumava.
- Vulkani: Etna (Sicilija) – najaktivniji vulkan Evrope, Vezuv, Stromboli, vulkani Islanda.
Najniža tačka Evrope je obala Kaspijskog jezera (oko 28 m ispod nivoa mora).
Klima i vode
Veći dio Evrope nalazi se u umjerenom pojasu. Zahvaljujući toploj Sjevernoatlantskoj struji i zapadnim vjetrovima koji donose vlažan i blag zrak s okeana, Evropa je toplija od drugih područja na istim geografskim širinama.
| Klimatski tip | Gdje | Obilježja |
|---|---|---|
| Umjereno okeanska (maritimna) | Britanska ostrva, Francuska, Benelux, Norveška obala | blage zime, svježa ljeta, kiša cijele godine |
| Umjereno kontinentalna | srednja i istočna Evropa, Panonska nizija | hladne zime, topla ljeta |
| Sredozemna (mediteranska) | južna Evropa, jadranska obala | vruća suha ljeta, blage kišne zime |
| Subpolarna i polarna | sjever Skandinavije i Rusije, Island | duge hladne zime, tundra i tajga |
| Planinska | Alpi, Karpati, Dinaridi | hladno, mnogo snijega |
Najduže rijeke su Volga (≈ 3 530 km) i Dunav (≈ 2 850 km), a važne su i Rajna, Dnjepar, Laba, Visla, Loara i Rona. Evropa ima mnogo ledenjačkih jezera na sjeveru (Finska – „zemlja hiljadu jezera“) i u Alpima (Ženevsko, Bodensko).
Stanovništvo i privreda
U Evropi živi oko 745 miliona ljudi, prosječno oko 70 stanovnika na km². Najgušće su naseljeni Nizozemska, Belgija, Engleska, Porajnje i sjever Italije, a najrjeđe sjever Skandinavije i Rusije. Stanovništvo je staro: rađa se malo djece, a ljudi žive dugo, pa u mnogim zemljama broj stanovnika opada. Oko tri četvrtine Evropljana živi u gradovima; najveća gradska područja su Moskva, London i Pariz.
- Jezici – većina Evropljana govori indoevropske jezike: slovenske (ruski, poljski, ukrajinski, bosanski…), germanske (njemački, engleski, nizozemski, švedski…) i romanske (italijanski, francuski, španski, rumunski…). Mađarski, finski i estonski pripadaju ugrofinskim jezicima.
- Privreda – Evropa je kolijevka industrijske revolucije (Engleska, 18. vijek) i jedno od najrazvijenijih područja svijeta. Najjače privrede imaju Njemačka, Ujedinjeno Kraljevstvo, Francuska i Italija: proizvode automobile, mašine, hemijske proizvode i hranu, a razvijeni su bankarstvo, saobraćaj i turizam (Francuska, Španija i Italija među najposjećenijim su zemljama svijeta). Zapadna i sjeverna Evropa razvijenije su od istočne i jugoistočne.
- Evropska unija – ekonomska i politička zajednica 27 država s jedinstvenim tržištem. Euro kao zajedničku valutu koristi 21 članica (posljednja ga je uvela Bugarska, 2026. godine), a većina članica je u Šengenskom prostoru bez graničnih kontrola. Bosna i Hercegovina ima status kandidata za članstvo od 2022. godine.
Regije i države Evrope
Evropa ima više od 40 država. Najveća je Rusija (evropski dio ≈ 4 mil. km²), a najmanja Vatikan. Najviše država je udruženo u Evropsku uniju (27 članica).
Bosna i Hercegovina u Evropi
Bosna i Hercegovina se nalazi u jugoistočnoj Evropi, na zapadnom dijelu Balkanskog poluostrva. Površina joj je oko 51 209 km². Graniči s Hrvatskom (sjever, zapad i jug), Srbijom (istok) i Crnom Gorom (jugoistok), a na Jadransko more izlazi kod Neuma. Kroz nju prolaze Dinaridi, a na sjeveru se spušta prema Panonskoj niziji – zato je spoj sredozemnih i srednjoevropskih uticaja.
Zapamti
- Evropa ≈ 10,2 mil. km² – drugi najmanji kontinent; ≈ 745 mil. stanovnika.
- Granica s Azijom: Ural, rijeka Ural, Kaspijsko jezero, Kavkaz, Crno more, Bosfor i Dardaneli.
- Poluostrva: Skandinavsko, Pirinejsko, Apeninsko, Balkansko.
- Najduža rijeka: Volga; najviši vrh: Mont Blanc (4 806 m) ili Elbrus (5 642 m).
- Blaga klima zahvaljujući Sjevernoatlantskoj struji.
Vježba
- Kojim okeanima i morima je okružena Evropa?
- Opiši kuda prolazi granica između Evrope i Azije.
- Nabroji četiri velika evropska poluostrva i države na njima. Na kojem se nalazi BiH?
- Koje su mlade, a koje stare planine Evrope?
- Zašto je zapadna Evropa toplija od Kanade na istoj geografskoj širini?
- Koja je najduža rijeka Evrope i zašto postoje dva odgovora na pitanje o najvišem vrhu?
- Nabroji regije Evrope i za svaku navedi tri države.