Satelitska navigacija (GNSS)
GNSS (globalni navigacioni satelitski sistemi) su sistemi satelita koji svakome na Zemlji, u svakom trenutku i po svakom vremenu, omogućavaju određivanje tačnog položaja, brzine i vremena. Najpoznatiji je američki GPS (Global Positioning System).
| Sistem | Država / zajednica | Napomena |
|---|---|---|
| GPS | SAD | prvi potpuno operativan (1995.); oko 31 aktivni satelit |
| GLONASS | Rusija | globalni sistem od 1990-ih |
| Galileo | Evropska unija | civilni sistem, vrlo precizan |
| BeiDou | Kina | globalni od 2020. |
Savremeni telefoni istovremeno koriste signale više sistema, pa je položaj tačniji i brže se određuje.
Kako radi GPS?
- GPS sateliti kruže na visini od oko 20 200 km, u šest orbitalnih ravni, tako da je sa svakog mjesta na Zemlji uvijek vidljivo više satelita.
- Svaki satelit ima izuzetno precizan atomski sat i neprestano šalje signal s tačnim vremenom i svojim položajem.
- Prijemnik mjeri koliko je signalu trebalo da stigne i množi to vrijeme brzinom svjetlosti (≈ 300 000 km/s): udaljenost = vrijeme × brzina svjetlosti.
- Poznavajući udaljenosti do najmanje tri satelita, prijemnik računa svoj položaj u presjeku sfera – to je trilateracija. Četvrti satelit služi za ispravku nepreciznog sata u prijemniku i za nadmorsku visinu.
Primjena satelitske navigacije
Daljinska istraživanja
Daljinska istraživanja (daljinska detekcija) su prikupljanje podataka o Zemljinoj površini bez direktnog dodira – snimanjem iz satelita, aviona i dronova. Sateliti snimaju u vidljivoj svjetlosti, ali i u infracrvenom i radarskom dijelu spektra, pa „vide“ i kroz oblake i noću.
- Američki sateliti Landsat snimaju Zemlju od 1972. godine – najduži niz satelitskih snimaka koji pokazuje kako se mijenjaju šume, gradovi i ledenjaci.
- Evropski program Copernicus sa satelitima Sentinel besplatno daje snimke cijele Zemlje svakih nekoliko dana.
- Meteorološki sateliti prate oblake, oluje i temperaturu i omogućavaju vremensku prognozu.
Šta je GIS?
GIS (geografski informacioni sistem) je računarski sistem za prikupljanje, čuvanje, obradu, analizu i prikaz prostornih podataka – podataka koji su vezani za određenu lokaciju na Zemlji. GIS čine hardver (računari, GPS uređaji), softver, podaci, metode i ljudi koji ga koriste.
Podaci u GIS-u organizovani su u slojeve koji se mogu preklapati: reljef, vode, putevi, zgrade, šume, stanovništvo… Uključi i isključi slojeve:
Primjeri korištenja GIS-a
- Urbanizam – planiranje novih naselja, izbor lokacije škole, bolnice ili parka.
- Zaštita od nesreća – karte opasnosti od poplava, klizišta i zemljotresa; planovi evakuacije.
- Hitne službe – najbrža ruta vozila hitne pomoći ili vatrogasaca.
- Zaštita prirode – praćenje šuma, požara, staništa ugroženih vrsta.
- Razminiranje – u BiH Centar za uklanjanje mina vodi GIS bazu i karte sumnjivih površina.
- Privreda i saobraćaj – planiranje putne mreže, dostave, lokacije trgovina.
GIS je danas i u svakodnevnom životu: kad u aplikaciji tražiš „najbližu apoteku“, koristiš upravo GIS analizu – preklapanje tvog položaja sa slojem apoteka i mrežom ulica.
Zapamti
- GNSS: GPS (SAD), GLONASS (Rusija), Galileo (EU), BeiDou (Kina).
- GPS sateliti su na ≈ 20 200 km; udaljenost = vrijeme × brzina svjetlosti.
- Za položaj su potrebna 3 satelita, a za tačno vrijeme i visinu 4 (trilateracija).
- Daljinska istraživanja – snimanje iz satelita (Landsat, Copernicus/Sentinel).
- GIS = prostorni podaci u slojevima + analiza; podaci su vektorski (tačke, linije, poligoni) i rasterski.
Vježba
- Šta je GNSS? Nabroji četiri sistema.
- Kako GPS prijemnik računa udaljenost do satelita?
- Koliko je satelita potrebno za tačan položaj i zašto?
- Navedi pet primjena GPS-a.
- Šta su daljinska istraživanja?
- Šta je GIS sloj? Navedi pet slojeva koje bi koristio za planiranje nove škole.
- Koja je razlika između vektorskih i rasterskih podataka?