Politička geografija i geopolitika
Politička geografija proučava države i druge političke jedinice: njihov nastanak, teritoriju, granice, položaj, uređenje i međusobne odnose. Geopolitika proučava kako geografski položaj, prirodna bogatstva, stanovništvo i saobraćajni putevi utiču na moć država i na međunarodne odnose.
Šta je država?
Država je politička zajednica koja ima tri osnovna elementa: teritoriju s granicama, stanovništvo i vlast (suverenitet) – sposobnost da samostalno upravlja na svojoj teritoriji i da je priznaju druge države.
U svijetu danas postoji oko 195 država: 193 članice Ujedinjenih nacija i dvije države posmatrači (Vatikan i Palestina). Postoje i teritorije čiji je status sporan ili koje su priznate samo od dijela država, kao i zavisne teritorije (npr. Grenland pripada Danskoj, Portoriko SAD-u).
Državne granice
Državna granica je linija koja razdvaja teritorije dviju država. Granice mogu biti:
- prirodne – idu rijekama, planinskim grebenima, jezerima (Drina i Sava na granicama BiH, Pirineji između Francuske i Španije);
- vještačke (geometrijske) – ravne linije po meridijanima i paralelama, često povučene u doba kolonijalizma (granice u Africi, granica SAD-a i Kanade na 49° s. š.);
- etničke i historijske – prate raspored naroda ili stare granice.
Na moru, prema Konvenciji UN-a o pravu mora, država ima teritorijalno more širine do 12 nautičkih milja (oko 22 km) i isključivu ekonomsku zonu do 200 nautičkih milja (oko 370 km), u kojoj samo ona smije loviti ribu i vaditi naftu i plin.
Oblici vladavine i državno uređenje
Bosna i Hercegovina je, prema Ustavu iz Dejtonskog mirovnog sporazuma (1995), država sastavljena od dva entiteta – Federacije Bosne i Hercegovine (podijeljene na deset kantona) i Republike Srpske – te Brčko distrikta. Glavni grad je Sarajevo.
Međunarodne organizacije
| Organizacija | Osnovana | Članice | Cilj |
|---|---|---|---|
| Ujedinjene nacije (UN) | 1945. | 193 | mir i sigurnost, ljudska prava, razvoj |
| Evropska unija (EU) | 1993. (prethodnice od 1951.) | 27 | ekonomska i politička zajednica; zajedničko tržište, euro u 21 državi |
| NATO | 1949. | 32 | vojni savez za zajedničku odbranu |
| Vijeće Evrope | 1949. | 46 | ljudska prava, demokratija; Evropski sud za ljudska prava |
| Afrička unija | 2002. | 55 | saradnja afričkih država |
Geopolitika: položaj i moć
Neka mjesta na Zemlji imaju izuzetan strateški značaj, jer kroz njih prolaze važni putevi ili se tu nalaze prirodna bogatstva:
- Moreuzi i kanali – Hormuški moreuz (kroz njega prolazi oko petine svjetske nafte), Malajski moreuz, Gibraltar, Bosfor i Dardaneli, Suecki kanal (otvoren 1869.) i Panamski kanal (1914.).
- Energetski resursi – nafta i plin Perzijskog zaljeva, Rusije i Sjevernog mora; „rijetki metali“ potrebni za elektroniku i baterije.
- Voda – rijeke koje dijeli više država (Nil, Eufrat, Ind) mogu izazvati napetosti.
- Arktik – topljenjem leda otvaraju se novi pomorski putevi i dostupna su nova ležišta, pa raste interes velikih sila.
Geopolitika objašnjava i zašto su neka područja kroz historiju bila „raskršća“ i poprište sukoba – kao što je i Balkan, na granici velikih carstava i kultura.
Zapamti
- Država = teritorija + stanovništvo + vlast (suverenitet).
- UN: 193 članice; EU: 27; NATO: 32.
- Najveća država: Rusija (17,1 mil. km²); najmanja: Vatikan (0,44 km²).
- Granice: prirodne, vještačke (geometrijske), etničke; teritorijalno more 12 nm, ekonomska zona 200 nm.
- Oblici vladavine: republika i monarhija; uređenje: unitarna država i federacija.
- BiH: dva entiteta (FBiH i RS) i Brčko distrikt; kandidat za EU od 2022.
Vježba
- Koja su tri osnovna elementa države?
- Navedi primjer prirodne i primjer vještačke granice.
- Koja je razlika između ustavne i apsolutne monarhije?
- Kako je uređena Bosna i Hercegovina?
- Koliko članica imaju UN, EU i NATO?
- Zašto su moreuzi i kanali važni u geopolitici? Navedi tri primjera.