Šta je karta?
Karta je umanjen, uopšten i matematički određen prikaz Zemljine površine (ili njenog dijela) na ravni. Umanjen – jer je prikaz manji od stvarnosti (razmjera); uopšten (generalizovan) – jer se prikazuje samo ono što je važno za namjenu karte, a sitni detalji izostavljaju; matematički određen – jer se izrađuje pomoću kartografske mreže i projekcije.
Nauka o izradi i upotrebi karata zove se kartografija. Karta je najvažnije sredstvo geografa – njen „jezik“ – jer na jednom listu papira ili ekranu pokazuje položaj, raspored i odnose mnogih pojava.
Elementi karte
| Element | Šta pokazuje |
|---|---|
| Naslov | koje područje i koju temu karta prikazuje |
| Razmjera | koliko je puta prikaz umanjen u odnosu na stvarnost |
| Legenda (tumač znakova) | objašnjenje boja, linija i znakova na karti |
| Kartografska mreža | meridijani i paralele, za određivanje geografskih koordinata |
| Oznaka strana svijeta | strelica prema sjeveru; ako je nema, sjever je na vrhu karte |
| Izvor i godina izrade | ko je napravio kartu i koliko su podaci novi |
| Projekcija | kojim je matematičkim postupkom mreža prenesena na ravan |
Vrste karata
Razmjera
Razmjera pokazuje koliko je puta udaljenost na karti manja od stvarne udaljenosti u prirodi. Može biti izražena na tri načina:
- Brojčana razmjera, npr. 1 : 100 000 – 1 cm na karti odgovara 100 000 cm = 1 km u prirodi.
- Grafička (linearna) razmjera – podijeljena linija na kojoj je označeno koliko kilometara odgovara pojedinim dužinama. Prednost: ostaje tačna i kada se karta poveća ili smanji (kopiranjem, na ekranu).
- Opisna razmjera – riječima: „1 cm na karti iznosi 1 km u prirodi“.
Pravilo: što je nazivnik (broj iza dvotačke) manji, razmjera je krupnija – karta prikazuje manje područje, ali sa više detalja. Razmjera 1 : 25 000 je krupnija od 1 : 500 000.
| Razmjera | 1 cm na karti = | Za šta se koristi |
|---|---|---|
| 1 : 5 000 | 50 m | planovi gradova |
| 1 : 25 000 | 250 m | topografske karte za planinare |
| 1 : 50 000 | 500 m | topografske karte |
| 1 : 1 000 000 | 10 km | karte država |
| 1 : 50 000 000 | 500 km | karte svijeta u atlasu |
Računanje razmjere – riješeni zadaci
Pravilo za pamćenje: stvarna udaljenost = udaljenost na karti × nazivnik razmjere. Pazi na jedinice: 1 km = 1 000 m = 100 000 cm. Za mjerenje krivudavih linija (rijeke, putevi) koristi se konac ili poseban uređaj – kurvimetar.
Prikazivanje reljefa na karti
Najteže je na ravnoj karti prikazati treću dimenziju – visinu. Kartografi za to koriste:
- Izohipse – linije koje spajaju tačke iste nadmorske visine. Razmak između susjednih izohipsa po visini zove se ekvidistanca (npr. 20 m). Gdje su izohipse guste, teren je strm; gdje su rijetke, teren je blag.
- Kote – tačke s upisanom tačnom nadmorskom visinom (npr. ▲ 2 386 – Maglić).
- Hipsometrijske boje – visinski slojevi u bojama: zelena za nizije, žuta i svijetlosmeđa za brda, tamnosmeđa za visoke planine, bijela za glečere.
- Sjenčanje – kao da je reljef osvijetljen sa sjeverozapada, pa padine dobiju sjenu i karta izgleda plastično.
- Izobate – linije koje spajaju tačke iste dubine mora ili jezera; dubine se prikazuju nijansama plave.
Kartografski znakovi
Pojave na karti prikazuju se dogovorenim kartografskim (topografskim) znakovima:
- tačkasti (signature) – za objekte na jednom mjestu: naselje, vrh, crkva, džamija, most, izvor, rudnik;
- linijski – za izdužene pojave: rijeke, puteve, željeznice, granice, dalekovode;
- površinski – za pojave koje zauzimaju prostor: šume, jezera, njive, močvare, gradske površine.
Zapamti
- Karta je umanjen, uopšten i matematički određen prikaz Zemljine površine na ravni.
- Elementi karte: naslov, razmjera, legenda, kartografska mreža, strane svijeta, izvor i godina, projekcija.
- Razmjera: brojčana, grafička i opisna; manji nazivnik = krupnija razmjera = više detalja.
- Stvarna udaljenost = udaljenost na karti × nazivnik razmjere; 1 : 25 000 → 1 cm = 250 m.
- Reljef: izohipse (guste = strmo), kote, hipsometrijske boje, sjenčanje; dubine: izobate.
Vježba
- Šta znači da je karta umanjen, uopšten i matematički određen prikaz?
- Nabroji sedam elemenata karte.
- Koja je razlika između plana, karte, atlasa i globusa?
- Koliko km je u prirodi 4,5 cm na karti 1 : 100 000?
- Koja je razmjera krupnija: 1 : 25 000 ili 1 : 500 000? Zašto?
- Na karti 1 : 50 000 izmjerena je dužina 7 cm. Kolika je stvarna udaljenost?
- Šta su izohipse i ekvidistanca? Kakav je teren gdje su izohipse guste?
- Navedi po dva tačkasta, linijska i površinska kartografska znaka.