Kako nastaje kontinentalna kora?
Zemljina kora nije svuda ista. Okeanska kora je tanka (5–10 km), teška i građena od tamnog bazalta; neprestano nastaje na srednjookeanskim grebenima i nestaje u subdukciji, pa nigdje nije starija od oko 180 miliona godina. Kontinentalna kora je debela (30–70 km), lakša i građena uglavnom od granita i sličnih stijena – zato „pluta“ i ne tone, pa se u njoj čuvaju stijene stare i preko 4 milijarde godina.
Kontinentalna kora nastaje postepeno, ponovljenim topljenjem stijena u zonama subdukcije: pri svakom topljenju lakši materijal se odvaja i diže prema površini. Tako su prije više od 3 milijarde godina nastala prva čvrsta jezgra kontinenata – kratoni (štitovi). Najstariji dijelovi današnjih kontinenata su Kanadski, Baltički (Fenoskandijski), Afrički i Australijski štit.
Wegenerova teorija pomjeranja kontinenata
Njemački meteorolog i polarni istraživač Alfred Wegener objavio je 1915. godine knjigu Postanak kontinenata i okeana. Tvrdio je da su svi kontinenti nekada bili spojeni u jedan superkontinent, koji je nazvao Pangea (grč. „sva zemlja“), i da su se od tada razmakli. Većina naučnika mu tada nije vjerovala, jer nije mogao objasniti koja sila pomjera kontinente.
Tek 1960-ih godina, kada je otkriveno širenje okeanskog dna, nastala je teorija tektonike ploča, koja je potvrdila Wegenerovu ideju i objasnila šta pokreće kontinente.
Animacija: od Pangee do današnje karte
Pritisni „Pusti“ ili klikni na pojedina razdoblja i prati kako su se kontinenti razdvajali u posljednjih 250 miliona godina. Prikaz je pojednostavljen – stvarni položaji su se mijenjali sporo i složenije.
| Prije (mil. godina) | Šta se dešava |
|---|---|
| ≈ 335 | spajanjem starijih kontinenata nastaje Pangea |
| ≈ 250 | Pangea se proteže od pola do pola; okružuje je okean Pantalasa, a na istoku se uvlači okean Tetis |
| ≈ 200–175 | Pangea puca na sjevernu Lauraziju (Sjeverna Amerika, Evropa, Azija) i južnu Gondvanu (Južna Amerika, Afrika, Indija, Antarktik, Australija) |
| ≈ 150–100 | otvaraju se sjeverni pa južni Atlantik; Indija se odvaja i kreće na sjever |
| ≈ 50 | Indija udara u Aziju – počinje izdizanje Himalaja; Australija se odvaja od Antarktika |
| danas | Atlantik se širi, Tihi okean se smanjuje, Afrika se približava Evropi, a u istočnoj Africi otvara se novi rov |
Tektonika ploča – zašto se kontinenti kreću
Litosfera (kora i najviši dio plašta) izlomljena je na litosferne ploče koje plutaju po djelimično rastopljenoj astenosferi. Kontinenti su samo „putnici“ na tim pločama.
- Sedam velikih ploča: Pacifička, Sjevernoamerička, Južnoamerička, Evroazijska, Afrička, Indo-australijska i Antarktička. Uz njih postoji i niz manjih: Nazca, Kokos, Karipska, Arapska, Filipinska, Juan de Fuca, Jadranska i druge.
- Pokretači: toplotne (konvekcijske) struje u plaštu, „guranje“ na srednjookeanskim grebenima i, najviše, „povlačenje“ teške ploče koja tone u subdukciji.
- Brzina: 2 do 10 cm godišnje – otprilike koliko brzo rastu nokti. Za milion godina to je 20 do 100 km!
Ciklus superkontinenata
Pangea nije bila prvi superkontinent. Kontinenti se kroz historiju Zemlje periodično spajaju i ponovo razdvajaju, otprilike svakih 400 do 600 miliona godina. Taj ritam zove se ciklus superkontinenata (Wilsonov ciklus, po kanadskom geologu J. T. Wilsonu).
| Superkontinent | Kada je postojao (približno) |
|---|---|
| Kenorland | prije ≈ 2,7 milijardi godina |
| Kolumbija (Nuna) | prije ≈ 1,8 – 1,5 milijardi godina |
| Rodinija | prije ≈ 1,1 milijarde – 750 miliona godina |
| Pangea | prije ≈ 335 – 175 miliona godina |
| Budući superkontinent | za ≈ 200–250 miliona godina (naučnici predlažu nazive Amazija ili Pangea Proksima) |
Podaci za starije superkontinente su manje sigurni, jer su njihovi tragovi tokom milijardi godina izbrisani ili preoblikovani.
Kontinenti danas
Danas razlikujemo sedam kontinenata (u nekim zemljama se Sjeverna i Južna Amerika, ili Evropa i Azija, računaju kao jedan). Evropa i Azija su zapravo jedan kopneni blok – Evroazija – podijeljen po historijskoj i kulturnoj, a ne geološkoj granici.
Zapamti
- Okeanska kora: tanka, teška, bazaltna, mlada (do ≈ 180 mil. god.); kontinentalna: debela, laka, granitna, i preko 4 mlrd. god.
- Najstarija jezgra kontinenata su kratoni (štitovi).
- Alfred Wegener (1915) – teorija pomjeranja kontinenata; Pangea i okean Pantalasa.
- Pangea se raspala na Lauraziju i Gondvanu; zatim nastaju današnji kontinenti i okeani.
- Tektonika ploča (1960-ih): ploče se kreću 2–10 cm godišnje.
- Superkontinenti se ponavljaju: Kenorland, Kolumbija, Rodinija, Pangea…
Vježba
- Po čemu se razlikuju okeanska i kontinentalna kora?
- Šta su kratoni? Navedi dva primjera.
- Navedi četiri dokaza da su kontinenti nekada bili spojeni.
- Zašto Wegenerovu teoriju naučnici dugo nisu prihvatali?
- Na koje dijelove se raspala Pangea i koji kontinenti su pripadali svakom dijelu?
- Koje sile pokreću litosferne ploče?
- Ako se ploča kreće 5 cm godišnje, koliko će preći za milion godina?
- Na kojoj ploči leži BiH i zašto su kod nas mogući zemljotresi?