Geografija stanovništva
Geografija stanovništva (demogeografija) proučava broj, raspored, kretanje i sastav (strukturu) stanovništva u prostoru. Za to se koriste podaci popisa stanovništva (u većini zemalja svakih 10 godina), matičnih knjiga (rođenja, vjenčanja, smrti) i procjena statističkih zavoda. Nauka o stanovništvu u užem smislu zove se demografija.
Kako je rastao broj ljudi na Zemlji
Hiljadama godina broj ljudi rastao je vrlo sporo, jer su glad, ratovi i bolesti (kuga, kolera) odnosili mnogo života, naročito djece. Tek s napretkom poljoprivrede, medicine, higijene i industrijskom revolucijom u 19. vijeku broj stanovnika počinje naglo rasti – to zovemo demografska eksplozija.
| Broj stanovnika svijeta | Godina | Proteklo vrijeme |
|---|---|---|
| 1 milijarda | ≈ 1804 | – cijela dotadašnja historija |
| 2 milijarde | 1927 | 123 godine |
| 3 milijarde | 1960 | 33 godine |
| 4 milijarde | 1974 | 14 godina |
| 5 milijardi | 1987 | 13 godina |
| 6 milijardi | 1999 | 12 godina |
| 7 milijardi | 2011 | 12 godina |
| 8 milijardi | 2022 | 11 godina |
Za prvu milijardu trebalo je cijelo ljudsko postojanje, a za posljednje milijarde samo po 12–13 godina. Osam milijardi dostignuto je, prema Ujedinjenim nacijama, 15. novembra 2022. Rast se danas usporava: UN procjenjuju da će broj ljudi dostići vrhunac od oko 10 milijardi u drugoj polovini 21. vijeka.
Prirodno kretanje stanovništva
Broj stanovnika neke zemlje mijenja se na dva načina: prirodnim kretanjem (rođenja i umiranja) i mehaničkim kretanjem (doseljavanje i iseljavanje – migracije).
| Pokazatelj | Šta znači | Kako se računa |
|---|---|---|
| Natalitet (stopa rađanja) | broj živorođenih na 1 000 stanovnika u godini | (broj rođenih : broj stanovnika) × 1 000, u ‰ |
| Mortalitet (stopa smrtnosti) | broj umrlih na 1 000 stanovnika u godini | (broj umrlih : broj stanovnika) × 1 000, u ‰ |
| Prirodni priraštaj | razlika između nataliteta i mortaliteta | natalitet − mortalitet (‰); može biti pozitivan, nula ili negativan (prirodni pad) |
| Stopa fertiliteta | prosječan broj djece koje rodi jedna žena | za zamjenu generacija potrebno je ≈ 2,1 dijete po ženi |
| Očekivano trajanje života | koliko prosječno godina doživi novorođenče | svijet ≈ 73 godine; Japan ≈ 85; neke afričke zemlje ispod 60 |
Najviši natalitet i priraštaj imaju zemlje Afrike južno od Sahare (Niger, Čad, Somalija – i preko 40 ‰ rođenih, više od 6 djece po ženi). Najniži natalitet imaju Južna Koreja, Japan, Italija i zemlje istočne i jugoistočne Evrope. Bosna i Hercegovina već više od decenije ima negativan prirodni priraštaj – umre više ljudi nego što se rodi, a stopa fertiliteta je oko 1,2–1,3 djeteta po ženi.
Demografska tranzicija
Gotovo sve zemlje prolaze kroz isti niz promjena, koji zovemo demografska tranzicija (prelaz):
- Visok natalitet i visok mortalitet – stanovništvo raste vrlo sporo (Evropa do 18. vijeka).
- Mortalitet naglo pada (medicina, higijena, hrana), a natalitet ostaje visok – demografska eksplozija (danas mnoge zemlje Afrike).
- Natalitet počinje padati – obrazovanje, zaposlenost žena, život u gradovima; rast se usporava (Indija, Brazil).
- Nizak natalitet i nizak mortalitet – stanovništvo gotovo ne raste (većina Evrope, SAD).
- Natalitet niži od mortaliteta – stanovništvo se smanjuje i stari (Japan, Italija, BiH, Srbija, Hrvatska).
Sastav (struktura) stanovništva
Stanovništvo proučavamo i prema sastavu: spolnom (muško–žensko), dobnom (starosnom), ekonomskom (aktivno–neaktivno, po zanimanjima i sektorima), obrazovnom, nacionalnom i vjerskom. Spolni i dobni sastav prikazuje se dobno-spolnom piramidom: lijevo su muškarci, desno žene, a odozdo prema gore starosne grupe.
- Progresivna piramida (široka osnova) – mlado stanovništvo, visok natalitet: Niger, Mali, Avganistan.
- Stacionarna piramida – ujednačen broj u mlađim i srednjim grupama.
- Regresivna piramida (uska osnova) – staro stanovništvo, nizak natalitet: Japan, Italija, Njemačka, BiH.
Raspored i gustina naseljenosti
Ljudi nisu ravnomjerno raspoređeni: oko 90 % živi na sjevernoj polulopti, a većina u nizijama, dolinama rijeka i uz obale, na manje od 500 m nadmorske visine. Rijetko su naseljene pustinje, polarna područja, visoke planine i tropske prašume.
Gustina naseljenosti (relativna naseljenost) pokazuje koliko stanovnika prosječno živi na 1 km²: broj stanovnika : površina (km²). Prosjek svijeta je oko 60 st./km².
| Primjer | Gustina naseljenosti (približno) |
|---|---|
| Monako (najgušće naseljena država) | ≈ 19 000 st./km² |
| Bangladeš (najgušće naseljena velika država) | ≈ 1 300 st./km² |
| Nizozemska | ≈ 530 st./km² |
| Bosna i Hercegovina | ≈ 65 st./km² |
| Mongolija | ≈ 2 st./km² |
Zapamti
- Na Zemlji živi preko 8 milijardi ljudi; 8 milijardi dostignuto je 2022.
- Natalitet i mortalitet računaju se na 1 000 stanovnika (‰); prirodni priraštaj = natalitet − mortalitet.
- Demografska tranzicija: od visokog nataliteta i mortaliteta do niskog nataliteta i starenja.
- Dobno-spolne piramide: progresivna, stacionarna, regresivna.
- Gustina naseljenosti = broj stanovnika : površina (st./km²).
- BiH: popis 2013. – 3 531 159 stanovnika; negativan prirodni priraštaj.
Vježba
- Kada je dostignuta osma milijarda stanovnika? Zašto je broj ljudi naglo porastao u posljednjih 200 godina?
- Izračunaj natalitet, mortalitet i prirodni priraštaj za opštinu s 20 000 stanovnika u kojoj se rodilo 180, a umrlo 260 ljudi.
- Opiši pet faza demografske tranzicije.
- Nacrtaj progresivnu i regresivnu piramidu i objasni razliku.
- Izračunaj gustinu naseljenosti BiH (3 500 000 stanovnika, 51 209 km²).
- Zašto je prirodni priraštaj u BiH negativan i kakve su posljedice?